ДЗЕЯСЛОЎ
1.
|
ДЗЕЯСЛОЎ – САМАСТОЙНАЯ………………….МОВЫ |
|
|
АГУЛЬНАЕ ЗНАЧЭННЕ: ДЗЕЯННЕ ПРАДМЕТА |
Абазначае розныя дзеянні: o
Дзеянні,
звязаныя з фізічнай дзейнасцю:…… o
Дзеянні,
звязаныя з разумовай і маўленчай дзейнасцю:……… o
Дзеянні,
якія абазначаюць рух і стан у прасторы:….. o
Дзеянні,
якія перадаюць псіхічны або фізічны стан:………… o
Дзеянні,
якія называюць тое, што адбываецца ў прыродзе:………. |
|
МАРФАЛАГІЧНЫЯ ПРЫМЕТЫ |
Змяняецца па часах,…………..,……………, ……..
|
|
СІНТАКСІЧНАЯ РОЛЯ |
У сказе з’яўляецца……………. |
2. Не(ня) з дзеясловамі
|
Асобна |
Разам |
|
1. з не заўсёды (не баліць, не губляць, не маўчаць); |
1. дзеяслоў без не не ўжываецца (нездаровіцца, няможацца, непакоіць); |
|
2. з ні заўсёды ( ні пісаць, ні чытаць). |
2. з дзеясловамі, якія пачы-наюцца прыстаўкай неда- ( горш,
чым трэба): недачуваць, недаважыць |
3. Разрады дзеясловаў
Безасабовыя дзеясловы
|
Значэнне |
Формы |
Сінт. роля |
|
Абазначаюць
дзеянні, якія адбываюцца самі па сабе, без дзеючай асобы. |
1. Цяп./буд. ч. 3 ас.
адз.л. (світае) 2. Прошл. ч. н.р. адз.л.(світала) 3.
Асаб.дз. +-ся(-ца, -цца) (нездаровіцца) |
Выказнік ( дзейнік
адсутнічае) Бабулі не спіцца. |
|
Пераходныя дзеясловы |
Непераходныя дзеясловы |
|
Абазначаюць дзеянне, якое накіравана на прадмет. |
|
|
1.
+ назоўнік у В.скл без прыназоўніка: будаваць дом |
Усе астатнія!!! |
|
2.
+наз у Р. скл без прыназоўніка (дзеянне накіравана на
частку прадмета): купіць малака |
Прыназоўнік – паказчык непераходнасці
|
|
3.
Дзеяслоў з не +наз
у Р. скл без прыназоўніка : не прынёс сшытка |
Зваротны дзеяслоў – заўсёды
непераходны. |
|
Зваротныя дзеясловы |
Незваротныя дзеясловы |
|
З постфіксамі –ся (-ца): смяяцца, любавацца. |
Усе астатнія!!! |
4. Трыванні дзеясловаў
|
Закончанае |
Незакончанае
|
|
абазначаюць
закончанае дзеянне, якое адбылося ці адбудзецца |
абазначаюць
незакончанае дзеянне, якое адбываецца, адбывалася ці будзе адбывацца |
|
Што зрабіць? Што зрабіў? Што зробіць? |
Што рабіць? Што раблю? Што рабіў? Што будзе рабіць? |
|
прошлы час (намаляваў) будучы просты
час (намалюю) |
цяперашні час (малюю) прошлы час (маляваў) будучы складаны
час (буду
маляваць |
5. Правапіс некаторых суфіксаў дзеясловаў
Напісанне суфіксаў -ава- (-ява-)
або –ва ў дзеясловах неазначальнай
формы і прошлага часу залежыць ад таго, на што заканчваецца гэты дзеяслоў у
форме 1-й асобы адзіночнага ліку.
|
Форма 1-й асобы адз. ліку заканчваецца на |
У інфінітыве і форме прошлага часу пішам суфікс |
Прыклады |
|
-ую (-юю) |
-ава- (-ява-) |
Святкую –
святкаваць, святкаваў, малюю – маляваць, маляваў |
|
-ваю |
-ва- |
Загадваю –
загадваць, загадваў, Расказваю –
расказваць, расказваў |
Суфікс –іва-
(-ыва-) пішацца пасля збегу
зычных, апошнімі з якіх бываюць л, н, р:
подтрымліваю, праветрываю.
6. Лады дзеясловаў
|
Абвесны
лад |
Умоўны
лад |
Загадны лад |
||||
|
Дзеянне ўспрымаецца як рэальнае, якое адбываецца, адбывалася
ці будзе адбывацца. |
Дзеянне ўспрымаецца як магчымае, можа адбывацца пры пэўнай умове. |
Дзеянне ўспрымаецца як пажаданае, выражае пабуджэнне да дзеяння: загад, параду,просьбу. |
||||
|
чытаем, гаворым; чытаў, гаварыў; буду чытаць, буду гаварыць |
чыталі б,
гаварылі б чытаў бы,
гаварыў бы чытала б,
гаварыла б |
чытайце, гаварыце чытай, гавары давайце чытаць няхай
скажа |
||||
|
Змяняецца па часах, асобах і ліках, у прошлым часе –
па родах
|
Змяняецца па ліках
і родах. Не мае формаў часу
і асобы. |
Змяняецца па асобах і ліках. |
||||
|
Цяперашні
час |
Прошлы
час |
Будучы
час |
Утварэнне: дзеяслоў прошлага часу + часціца б (пасля галосных);
бы (пасля зычных). |
Утварэнне: 1)Пры дапамозе постфікса –це; 2)Пры дапамозе
часціц хай , няхай, давай, давайце. |
||
|
паказвае, што дзеянне, выражанае дзеясловам, супадае з
момантам гутаркі |
абазначае дзеянне, якое адбывалася ці адбылося да моманту
гутаркі |
выражае дзеянне, якое будзе адбывацца ці адбудзецца пасля
моманту гутаркі |
||||
|
Утвараецца толькі
ад дзеясловаў незакончанага трывання!
Пішу, гавару,
наведваю. |
Утвараецца ад асновы інфінітыва пры дапамозе суфікса - л-(-ў) і адпаведных
канчаткаў. Пісаў, пісала, пісалі. |
Існуюць формы будучага
простага (напішу) і будучага
складанага часу(быць + інфінітыў) буду пісаць. |
||||
7. Спражэнне дзеясловаў
|
Спосабы вызначэння |
1 спражэнне |
2спражэнне |
|
2 асоба адз. л.
(ты) |
-еш, -эш, -аш |
-іш, -ыш |
|
3 асоба мн. л.
( яны) |
-уць, -юць |
-аць, -яць |
|
Неазначальная
форма (ненац. канчатак) |
Усе астатнія |
На –іць, ыць(акрамя аднаскладовых:піць,
віць,біць і інш). Ненавідзець, вярцець, цярпець, залежаць, гнаць, дрыжаць. |
Дзеясловы бегчы, есці, даць і вытворныя ад іх адносяцца да рознаспрагальных.
8.